Navigacija

Jasmina Katinski
Institut za književnost i umetnost
Beograd

https://doi.org/10.18485/knjiz.2017.7.7.3
UDK: 746.3(491.11)
391.4(497.11)

Originalni naučni članak

Jelica Belović Bernadžikovska o „duhu narodnom“

Etnografski rad Jelice Belović Bernadžikovske, usmeren ka klasifikaciji i razvoju ornamentike, kao i vezilačkim tehnikama, obeležilo je snažno pozicioniranje narodne tekstilne umetnosti u kontekstu južnoslovenskog folklora. Ovakav naučni pristup obojen je idejama o individualnosti južnoslovenskog veza, specifičnom narodnom duhu koji prožima ovaj vid stvaralaštva i izrazitom prožimanju različitih vrsta umetnosti, pre svega poezije i tekstilne ornamentike. Posmatrajući narodni vez u kontekstu šireg folklornog nasleđa, autorka ukazuje na značaj i kompleksnu prirodu stvaralačkog procesa kao spoja tradicije i individualnog talenta. Shvatanje narodnog veza kao materijalizacije narodne misli, osećanja i tradicije doprinelo je da studije Jelice Belović Bernadžikovske predstavljaju prave riznice kratkih folklornih formi, odlomaka, verovanja i drugih odjeka narodnog duha.

Ključne reči:

Jelica Belović Bernadžikovska, vez, vezilja, tekstil, narodna tradicija

 

Književni, pedagoški i etnografski rad Jelice Belović Bernadžikovske[2] sveukupno prožima težnja ka afirmaciji stvaralaštva savremenica, ali i prethodnica.[3] Među ova tri polja njenog delovanja posebno se izdvaja etnografski njegov deo, posao sakupljanja, tumačenja, klasifikacije tekstilne umetnosti, koji je rezultirao brojnim („više nego dvijesto“)[4] člancima na tu temu a kulminirao monografijom Srpski narodni vez i tekstilna ornamentika iz 1907. godine. Bernadžikovska svoj rad opisuje kao „kamičak k onoj velebnoj zgradi, kojoj su udarile zdrav narodni temelj naše starije žene“,[5] čime određuje svoja istraživanja, sakupljanje, opisivanje i klasifikaciju narodne tekstilne građe kao posao koji i sama obavlja u narodnom duhu, nastavljajući tradicijski niz. Afirmativni ton i nastojanje da predstavi sveobuhvatnu sliku folklorne tekstilne umetnosti dominiraju autorkinim komentarima i zapažanjima.[6] U tom smislu njeno delo predstavlja ne samo naučnu klasifikaciju i pregled već i jednu opštu, često lično intoniranu, poetizovanu sliku poetike narodnog (tekstilnog ali i književnog) stvaralaštva.

Proučavanje narodnog veza imalo je dvostruko afirmativnu svrhu.[7] S jedne strane Jelica Belović nastoji da afirmiše narodnu umetnost i stvaralaštvo kao estetski fenomen, kulturno nasleđe i umetnički vredna dela slovenskog naroda „da jače istakne njegovu životnu snagu i stvaralački duh narodnog genija“.[8][9] S druge strane, u okvirima socijalnog konteksta, statusa žena i borbe za priznanje njihovog statusa u javnom životu, afirmacija ženskog ručnog rada, umeća i talenta imala je za cilj da ovu nepravdu ispravi. U tome je važnu ulogu imala anonimna vezilja, splet kolektivnog, tradicionalnog nasleđa i individualnog talenta, ekvivalent narodnom pevaču ili pevačici u pesničkoj umetnosti.

„Portret“ srpske vezilje nastavlja se u tom smislu na niz „ženskih potreta“ datih u Srpkinji, čime autorka pokazuje izrazito poznavanje poetike narodnog stvaralaštva u polju odnosa kolektivnog[10] i individualnog, tradicijskog i modernog. Ovaj odnos u procesu stvaranja narodne tekstilne umetnosti za Jelicu Belović Bernadžikovsku je uzajaman, prožimajuć i, grubo posmatrano, naizmeničan. On se kreće od kolektivnog nasleđa i tradicijskog upliva ka individualnom talentu, da bi se, nakon nastanka umetničkog dela, ocenjivao i tumačio u tradicijskom ključu. U tom smislu čin tekstilne umetnosti je, poput usmene narodne poezije, shvaćen istovremeno kao čin sećanja i čin stvaranja.[11] Poput narodnog pesnika, i vezilja koristi korpus iz folklorne tradicije i nasleđa, koji svojom ograničenošću i formulativnošću pruža mogućnost individualnog usavršavanja i kombinovanja znanja i veština u virtuozna i harmonična saglasja. Tradicija se kumulativno generacijama formira, skuplja, i dalje ispoljava i otelovljuje kroz veziljin rad. U njoj se ogleda čitava kultura, očuvana i obogaćena. Narodni vez je materijalizacija narodne misli, osećanja i tradicije.[12] Međutim, uprkos velikom uplivu kolektivnog, u veziljinom radu moguće je prepoznati neke od osobina ličnosti umetnika – pojedinaca i određene psihološke procese u vezi sa njima.[13]

Jelica Belović, iako vezilju uopšteno posmatra kao anonimnu interpretatorku tradicije, ne zanemaruje upliv i uticaj individualnog talenta i rada:

Sebe samu nadmašiti, danas postiditi svoj jučerašni najveći uspjeh, to je gonilo vezilu na napredak u vezu, a to je ujedno vrlo plodna formula za napredak individue uopće. Druge nadmašiti, danas onu pobijediti, koja nas je jučer pretekla: životvorne li formule za društveni napredak.[14]

Iako bi se na osnovu čestog i upornog naglašavanja da je vezilja medijator, interpretator narodnog duha, temperamenta i iskustva zajedničkog za sve Srbe i Hrvate, moglo zaključiti da kolektivni upliv dominira nad individualnim stvaralačkim bićem, takav zaključak bi bio preuranjen – umetnost koja je reprodukcija kolektivnog autorka vidi kao „bezbojnu“, „opštu“. Lepotu, posebnost i jedrinu ovom stvaralaštvu daje upravo njegov „prolazak“ kroz pojedinačne kuće, njihove priče, tragedije, uspomene, dodir sa konkretnim, živim ljudima i njihovim životnim prilikama i neprilikama. Uprkos velikom uplivu kolektivnog duha, Jelica Belović ne zanemaruje slobodu u stvaranju, u interpretaciji tradicije. Narodna vezilja ne poznaje šablone. Tradicija i inspiracija su estetska načela, koja ugrubo usmeravaju poetiku veza, ali sam rezultat je individualno otelotvorenje, stvaralački čin, umetničko delo, a ne reprodukcija.

Vezilja koju Jelica Belović opisuje je žena – „srpska seljanka – čuvarica vezilačke i tkačke tradicije“.[15] Bez obrazovanja i formalnog znanja, bez poznavanja matematike, muzike, boja, ona vešto i nepogrešivo veze, pokazujući pritom tačnost, savesnost, simetriju, osećaj za boje.[16] Njeno znanje nije knjiško, niti je ikada proučavala geometriju – ipak, intuitivno shvata i razume geometrijske oblike, harmonično kombinuje nijanse, veze – skladno, precizno, tačno. Izvor svih ovih veština i znanja Jelica Belović pronalazi u opštem duhu, osobinama slovenskog naroda. „Njena“ vezilja poseduje prirodni umetnički osećaj,[17] ona veze „iz narodne duše“[18] njene sposobnosti su nadindividualne i utemeljene u karakteru naroda i podneblju kome pripada.

U srpskom vezu se, tvrdi autorka, ogleda narodna duša, pa u pojedinim tipovima veza uočava „tipsku lijenost Slavena“, ili „mir i anđeosku strpljivost“. U vezovima Bernadžikovska vidi narodnu individualnost, jedinstvenost, oni su ogledalo karaktera, mašte, estetskih načela, životne filozofije i rodoljublja, čuvari uspomena i tradicije. Narodna koloristika nije knjiška, već i ona proističe iz narodnog života i temperamenta („više od oka nego po pismu“).[19] Kolorit odaje utisak sklada, harmonije, blage slike. Princip slaganja boja je takav da se nikada ne ređaju svetla boja do tamne, uvek su prelazi lagani, oku prijatni, i to je pravilo bez izuzetka na čitavom slovenskom području. Šarenilo nije estetski primamljivo, nije na ceni.[20] Slaganje boja autorka poredi sa muzičkim slaganjem tonova u akorde – prirodno, iz duše, molski pre nego durski – kao u narodnoj poeziji. Preplitanje poetika usmenog pesništva, verovanja, znanja, čitavog folklornog nasleđa i njihove paralele sa narodnim vezom pokazuju ne samo autorkino dobro poznavanje narodnog korpusa već i specifičnu sliku narodnog duha kao sveprožimajućeg, jedinstvenog i dragocenog: „Tko želi da proučava dekorativnu umjetnost koga naroda, taj mora da prije toga dobro upozna narodno pjevanje i pričanje, njegovo praznoverje, njegovo gatanje, čaranje, vjerovanje, pa i liječenje“.[21] Belovićeva pokušava da dokaže originalnost južnoslovenske ornamentike, ne odbijajući spoljne uticaje, ali u prvi plan ističući individualnost i osobenost južnoslovenske vezilje, koja svakom motivu daje lični pečat.[22] Narodna umetnost stvara narodnu zajednicu objedinjujući prošlost i sadašnjost, jača narodni identitet. Tradicija, znanje, misli i osećanja utkani su tesno iz čitave prošlosti u sadašnjost. Tako i simbolika i značenja koje nose ornamenti veza predstavljaju složene slojeve, koje nije samo potrebno rastumačiti u tradicijskom ključu, već ih razumeti u kontekstu kako prošlosti, tako i sadašnjosti. Tumačenje tradicije Jelica Belović posmatra kao sećanje. Svaki vez je proces aktuelizovanja, uskrsnuća, oživljavanja svakog momenta i svakog aspekta prošlosti koji je utkan u značenje i stvaranje tog ornamenta. Narodni vez predstavlja po Bernadžikovskoj simbiozu kako istorijskih, kao i psiholoških svedočanstava o narodnom duhu, te predstavljaju „najautentičnije spomenike naše duhovne kulture iz srednjeg veka“.[23]

Prilikom tumačenja nastanka narodne tradicije i umetnosti Bernadžikovska polazi od antropološke teorije – primitivni narodi na istom stupnju kulture, iako geografski udaljeni, imaju otprilike isto shvatanje, jednakost misli i osećaja, ista opažanja i iste predodžbe. Ornamenti u vezu su „deo govora narodnog“[24] i mogu se uočiti osnovne odlike njihovog razvoja na različitim prostorima, u različitim kulturama. Autorka često ističe geografske i rasne uticaje na sam stil narodnog stvaralaštva, koji je uslovljen tradicijom određenog podneblja. Na karakter, način života, okruženje, znanja, verovanja, a samim tim i na tip i vrstu veza koji su svim ovim uslovima određeni, utiču geografski položaj, klima, okolina, priroda i religija, smatra Bernadžikovska. Regionalne uticaje često ističe kao važne: „Drugojačije se dojimala pitoma ljepota domovine ubave naše mome iz nizine Dunava, Save, Drine i Drave, a drugojačije je na njezin umjetnički pogled utjecao ponositi, hladni krš Primorja, ili bogata slikovitost srpskih planinskih krajeva!“.[25] Uprkos tome, u njenim radovima dominira težnja da prikaže južnoslovenske narode kao jedinstvene, tekstilnu umetnost svih Južnih Slovena kao celovitu.[26]

Preplet kolektivnog i individualnog[27] u tekstilnom stvaralaštvu Jelica Belović Bernadžikovska uočava na polju korpusa motiva i tehnika koji se u vezu koriste. Iako ističe simbolički potencijal, tradicijski formiran, kao najvažniji element pri izboru motiva, iako i sama pokazuje dobro poznavanje simbolike brojeva i narodnih verovanja uopšte, autorka zapaža izumiranje izvornih značenja određenih ornamenata i simbola, gubljenje njihove simboličke funkcije[28] i svođenje na vizuelnu, formalnu figuru. Međutim, iza oblika, koji nikada nije samo to, stoje čitavi slojevi tradicije i značenja koji se otkrivaju samo znalačkom oku – simbolika boja i figura, koja ima određene namene, ciljeve da donese dobro ili zlo. Bernadžikovska ne poriče postojanje čisto dekorativne svrhe ove umetnosti, „čisto veselje“[29] – naprotiv – smatra je posebnošću slovenske duše, originalnošću i vrednošću same tekstilne umetnosti. Vezilja, tvrdi autorka, ne zna ništa o postanku i simboličkoj složenosti šara koje veze – očuvali su se samo nazivi i namene, koji se, poput hijeroglifa, razvijaju do neprepoznatljivosti i koje samo vezilja ume da rastumači, poput nekog tajanstvenog jezika (Belović Bernadžikovska 1907: 28). Nasuprot forme, estetičke lepote, stilizacije, koja često izostane, ono što je osnova gotovo svih ornamenata je – poetika, ton, „baš kao u narodne pjesme“.[30]

„Osećaj“, ono nevidljivo, neuhvatljivo u samom činu stvaranja, osim prirodnim faktorima (samom pripadnosti određenom narodu, podneblju, i sl.), uslovljen je i dubokim i temeljnim poznavanjem sveobuhvatne narodne tradicije. Veština vezilje, domišljatost, vez pun „smisla, značenja i simbola, pun poezije“[31] u tesnoj su vezi sa narodnom istorijom i narodnom kulturom uopšte, te ih samo dobar poznavalac može razumeti u punoj višeznačnosti. „Voljeti možemo samo ono što poznajemo i čiju vrijednost cijeniti umemo.“[32] Koliko narodnu i veziljinu intuiciju i autentičnost ceni više nego znanje i obrazovanje govori činjenica da Belović Bernadžikovska narodnog stvaraoca stavlja iznad obrazovane inteligencije, svih proučavalaca i znalaca kada je autoritet u pitanju. Zadatak proučavalaca je (samo) da očuvaju narodno stvaralaštvo, da selektuju kvalitetna ostvarenja i održe ih, a zatim i da materijalno podrže i motivišu vredne stvaraoce. Njihov zadatak je da daju inicijativu, pokrenu nove ideje na osnovu svog znanja, a na veziljama je da te ideje realizuju u skladu sa iskustvom i veštinama.

Vez je za Jelicu Belović izraz celokupnog bića, integrisanog iskustva, umetnost i život istovremeno.[33] Zahtev za poznavanjem celokupne narodne umetnosti da bi se ne samo uživalo u njemu već i da bi se razumelo i cenilo narodno stvaralaštvo vezilja, njihovi stilovi i materijali, Jelica Belović Bernadžikovska navodi kao imperativ. Svest o nužnosti širokog znanja o narodnom životu utkana je u čitav njen rad. Bernadžikovska je poznavala i u proučavanju konteksta koristila razne materijale o narodnom životu: inventare, oporuke, ženidbene ugovore, svadbene oglasnice, pozive, račune, red jela, porodična pisma, civilne i kaznene parnice, lokalne hronike, itd.[34] Nasuprot ovim dokumentima, koji daju obilje informacija o građanskom društvu, o srpskom seljaku i narodnoj umetnosti nije skoro ništa sačuvano. Upravo tu autorka vidi važnu ulogu srpske vezilje.

Nacionalni kontekst podrazumevao je jasno određenu poetiku nacionalnog, što nije uvek bilo moguće. Ipak, Jelica Belović nastojala je da opiše i razgraniči nacionalne vezove od „tuđinskih“, pre svega nemačkih, engleskih i francuskih. Narodne šarene vezove poredi sa njima, u kojima uočava dominaciju naturalizma. „Kad Nijemkinja ili Francuskinja veze, to je posve drugi posao, nego kad Srpkinja veze“.[35] U estetskom smislu za nju je od naturalizma vrednija stilizacija motiva, karakteristična za slovensko područje.[36] Nasuprot šarenilu, koje samo na prvi pogled prija oku laika, Bernadžikovska postavlja sklad linija i boja, sadržaj slike i tehniku veza.[37] Srpska vezilja je slikarka – impresionista, i u tom je smislu mnogo ispred svog vremena. Kombinujući vezove i motive u čitave slike, kompozicije, ona je začetnik impresionizma mnogo ranije nego što je ovaj umetnički pravac postao poznat i definisan u ostatku Evrope.[38] Vezilja čak i kada preuzima uticaje, što je neminovno, nikada to ne čini automatski – već kreativno, u duhu svog stvaralaštva i narodne tradicije. Na taj način se tradicija obogaćuje. U suvremenim tokovima Belović primećuje povećan upliv direktnih uticaja i preuzimanja, što smatra velikom štetom i osiromašenjem same vezilačke umetnosti u estetskom smislu. Za Bernadžikovsku je lepo ono što je u duhu narodnom, bilo da to smatra u potpunosti obeležjem veza, ili je taj narodni duh samo način preoblikovanja stranih uticaja.

Narodni uticaj se u radovima Jelice Belović postavlja nasuprot modernom, pri čemu njihov odnos nije isključiv, naprotiv. Moderni uticaji „poevropili“ su vezilju i zamutili njeno instiktivno osećanje čisto narodne lepote. Iako smatra da potpadajući pod uticaj modernog, savremenog, vezilja „kvari i unakazuje svoj lepi posao“,[39] kao značajnu osobenost slovenskog naroda u odnosu na ostatak Evrope ističe okrenutost tradiciji, očuvanje tradicije ručnim radom, te samim tim samostalnost narodne umetnosti i kulture. Drugim rečima, upliv i uticaj modernog ne menja suštinski nacionalni pogled na svet, a posebno ne narušava celokupan estetski utisak. Kombinovanje kolorita i tehnika tradicionalnog i modernog za Jelicu Belović je estetski neprihvatljivo, a ističe se da je bilo osuđivano i od strane drugih proučavalaca. Kao primer navodi izložbu ćilima s narodnim motivima koji su preuzeli moderan kolorit, i osudu Savke Subotićke takvih metoda.[40] Vekovima formirana i čuvana, netaknuta individualnost slovenskog tekstilnog stvaralaštva pokrivala je potrebe svih klasa i generacija, te je tako jačala i postala formirana, jasna i definisana. Modernost srpskog tradicionalnog veza Jelica Belović vidi u jednostavnosti njegovih formi, naivnosti, prirodnosti, jasnoći.[41] Modernost je za autorku – nužnost – naročito u novijim generacijama. Ipak, ona ističe da ona mora biti u skladu i duhu sa „individualitetom jugoslovenskoga načina gledanja na lepo“,[42] da bi bila vredna. Udaljavanje od tradicionalnog i autentično narodnog uplivom modernih i stranih uticaja nije nepopravljiv i jednosmeran proces. Izlaz iz toga Jelica Belović vidi pre svega kroz proučavanje, obrazovanje, i negovanje ukusa koji se kvari ali ne gubi. Ovim je stavom autorka i sama pokazala moderne tendencije pri shvatanju tradicije. Stoga naglašava poseban, samo slovenskim narodima svojstven ukus, stil u vezu i tkanju, kojim su kasnije „oplemenili Evropu“.[43]

Potvrdu za izuzetnost ovog zanata koji je mnogo više od toga autorka nalazi u narodnom pesništvu, gde se „na mnogo mjesta govori o vezilji, o narodnom odijelu i nakitu, izrađenom bijelom rukom valjane žene“.[44] Vezilja je za Bernadžikovsku pesnikinja koja piše iglom. Brojni primeri iz narodnog pesništva to potvrđuju,[45] a Jelica Belović pokazuje zavidno poznavanje narodne poezije. Smatrajući da narodna frazeologija, narodna istorija i erotika, narodna melodija i muzika sveukupno imaju važan uticaj na razvoj narodnih vezova, Bernadžikovska je pre svog istraživačkog i sakupljačkog rada na polju vezova detaljno proučila narodnu književnost.[46] Iako su stihovi navedeni uglavnom da potvrde postojanje ili društvenu ulogu, primenu određenih tipova vezova, paralela između „veza“ narodnog pevača stihovima i onog koji vezilja obavlja iglom – neosporiva je. Razumevanje narodnog pevača u srpski vez, tačna i detaljna upotreba njegova na pojedinim mestima u pesmama dokaz je Bernadžikovskoj da je reč o važnom elementu tradicije i tadašnjeg kulturnog života. Poput lirske poezije, narodni vez je pratio svaku „zgodu i nezgodu“ u životu tradicionalnog čoveka, i tako usko povezan sa religijom i religijskom praksom, dobro se očuvao, više nego ma koja druga grana umetnosti.[47] Stil ili slog u govoru i pesništvu za autorku je ekvivalentan stilu u dekorativnoj umetnosti i oba predstavljaju izraz načina mišljenja i osećanja. Tu sličnost i vezu potvrđuje zaključak autorke o izumiranju starog tekstilnog zanata, tehnika i veština, što potvrdu i snagu dobija tek kada se podvuče kontekstom u kome

ne pjevaju se više one narodne pjesme, koje su u klasičnom obliku silazile s usana narodnog pevača, nema više narodnih poslovica, punih filozofije i poetičkih aforizama, koje su ispoređivali sa najlepšim sentencijama evropskih naroda, nema više priproste seljačke naivnosti, koja je zamišljala dražesne narode priče, narodnu književnost i glazbu, koja je zadivila svjetske književnike i umjetnike novog stoleća.[48]

Ipak, u vrednosnom smislu, Bernadžikovska izdvaja tekstilnu umetnost kao najiskreniji, najneposredniji i najintimniji aspekt narodne umetnosti. Nestajanje ovog vida stvaralaštva ona tumači kao povlačenje pred razvojem tzv. „visoke kulture“, što doživljava kao ništa više nego nužnost i prirodan tok stvari. Izumiranje tekstilnog zanata autorka izjednačuje sa izumiranjem vrlina koje su ga uzorokovale i podsticale. I na tom nivou, na nivou propadanja, nestajanja narodne vezilje kao junakinje narodnog stvaralaštva, kao autorke, kao medijatora između starih i novih generacija, na tom nivou se jasno ocrtava nadmoć kolektivnog upliva, potreba i znanja koja on nosi. Tako od nužnosti i potrebe narodna vezilja dolazi do veza kao „imitacije, zabavice i dangubice“. Uloga Jelice Belović u čitavom ovom procesu bila je višestruka – uloga posmatrača, naučnika, ali i uloga stvaraoca – vezilje koja i sama, sopstvenim iskustvom[49] i trudom čini deo kolektivnog lika koji tako glasno afirmiše.


[1] Rad je nastao u okviru projekta Srpsko usmeno stvaralaštvo u interkulturnom kodu (ON 178011) Instituta za književnost i umetnost u Beogradu, koji finansira Ministarstvo prosvete, nauke i tehnološkog razvoja Republike Srbije.

[2] Drugo prezime Jelice Belović Bernadžikovske poljskog je porekla, i Jelica ga je dodala udajom za Poljaka Janka Bernadžikovskog. Usled tog porekla se različito transkribuje u srpskom jeziku – Bernadžikovska, Bernadžikovska i Bernadzikovska. Mi smo se u radu opredelili za jedan od oblika transkripcije i njega ćemo se držati u čitavom tekstu.

[3] Dva rada Jelice Belović Bernadžikovske objavljena u almanahu Srpkinja iz 1913. godine predstavljaju tematsku i idejnu okosnicu njenog delovanja na polju recepcije ženskog umetničkog angažovanja – kako autorskog, književnog, tako i onog „nadautorskog“, tradicijskog, narodnog, oličenog u tekstilnoj umetnosti. Ideja o izdanju koje opisuje i afirmiše rad „srpskih spisateljki, učiteljica, dobrotvorki i svih žena koje su radile u kulturi i bile priznate, sama po sebi govori o stepenu u kom je bila svesna marginalizacije ženskog doprinosa“. Videti: Biljana Dojčinović, „Živimo li mi samo u sadašnjosti?” O pokušaju stvaranja ženske kulturne zajednice u radu Jelice Belović Bernadžikovske, Knjiženstvo, časopis za studije književnosti, roda i kulture god. I, broj 1 (2011), http://www.knjizenstvo.rs/magazine.php?text=16 (preuzeto 21.11.2017).

[4] Jelica Belović Bernadžikovska, Srpski narodni vez i tekstilna ornamentika (Novi Sad: Matica srpska, 1907), I.

[5] Jelica Belović-Bernadzikovka, Mala vezilja, ur. Josip A. Kraljić (Pula: N.P., 1911), 3.

[6] Dušan Jelkić, Četrdeset godina književnog rada Jelice Belović-Bernadžikovske (Sarajevo: N.P., 1925), 15; „Radila je samo za to, da u što širim i daljim krugovima raširi ne samo bolje razumevanje, no i veću ljubav za tu našu narodnu umetnost“.

[7] Katarina Novaković u svom magistarskom radu istraživanja tekstilne umetnosti s početka 20. veka određuje kao „Pokret za istraživanja narodnih tekstilnih rukotvorina“, opisujući ga kao proučavanje koje je za cilj imalo upotrebni pristup narodnoj umetnosti, preoblikovanje i korišćenje njenih proizvoda u političke i ekonomske svrhe. Jedan od glavnih predstavnika tog pokreta bila je Jelica Belović Bernadžikovska. Videti: Katarina Novaković, Istraživanje narodnih tekstilnih rukotvorina kod Srba krajem 19. i početkom 20. veka (magistarski rad) (Beograd, 2003), 1.

[8] Jelica Belović-Bernadzikovka, Mala vezilja, ur. Josip A. Kraljić (Pula: N.P., 1911), 2.

[9] Katarina Novaković, Istraživanje narodnih tekstilnih rukotvorina kod Srba krajem 19. i početkom 20. veka (magistarski rad) (Beograd, 2003), 17; „Kulturna politika Ugarske vezana za narodnu umetnost bila je od velikog značaja za pojavu Pokreta kod Južnih Slovena. Trend koji se tada razvio podrazumevao je uključivanje narodne umetnosti u kulturni i ekonomski program, a cilj je bio borba protiv hegemonije Austrije i Zapada uopšte. Tragalo se za sveobuhvatnom 'nacionalnom umetnošću', koja se često ulivala u stihiju nacionalističke euforije. U osnovi ovog trenda bila je ideja '...koja kulturu i umetnost smatra bojnim poljima na kojima nacije i rase ima da biju bitku'“.

[10] Irena Fileki, „Narodna umetnost – potreba za stvaranjem i doživljavanjem“, Glasnik Etnografskog muzeja, knj. 72 (2008): 116; „Svi autori koji se bave narodnom umetnošću ističu da je ona u stvari kolektivna po načinu na koji nastaje. Bez obzira na to što je uglavnom pojedinac stvaralac, on se ponaša i stvara prema pravilima kolektiva i kanonima zajednice u kojoj živi. O samom pojedincu i njegovom ličnom pečatu u procesu stvaranja ima malo podataka. Izuzetno talentovani stvaraoci se pojedinačno izdvajaju i pominju u etnološkoj literaturi, kao i podaci kako je njihova umetnost doživljavana, tj. šta je značila u sredini u kojoj su živeli i radili. Izrađujući i ukrašavajući predmet koji će koristiti u različite svrhe, stvaralac nije svestan da stvara umetničko delo. Ta svojstva su mu pripisivana kasnije u njegovoj i u drugim sredinama. Kreativne sposobnosti su, naravno, cenjene u sredini u kojoj delo nastaje, ali na drugi način, čini se kao da su shvatane kao sva ostala umeća u ostalim poslovima.“

[11] Nada Milošević Đorđević, Kazivati redom: prilozi proučavanju Vukove poetike usmenog stvaranja (Beograd: Rad, 2002), 22.

[12] Jelica Belović Bernadžikovska, Srpski narodni vez i tekstilna ornamentika (Novi Sad: Matica srpska, 1907), 3.

[13] Irena Fileki, „Narodna umetnost – potreba za stvaranjem i doživljavanjem“, Glasnik Etnografskog muzeja, knj. 72 (2008): 118.

[14] Jelica Belović Bernadžikovska, Vezilačka umjetnost u Hrvata i Srba (Zagreb: Tisak dioničke tiskare, 1906), 20.

[15] Jelica Belović Bernadžikovska, Srpski narodni vez i tekstilna ornamentika (Novi Sad: Matica srpska, 1907), II.

[16] Jelica Belović Bernadžikovska, Vezilačka umjetnost u Hrvata i Srba (Zagreb: Tisak dioničke tiskare, 1906), 17.

[17] Ibid, 2.

[18] Ibid, 29.

[19] Ibid, 36.

[20] Jelica Belović Bernadžikovska, Srpski narodni vez i tekstilna ornamentika (Novi Sad: Matica srpska, 1907), 160.

[21] Jelica Belović Bernadžikovska, Vezilačka umjetnost u Hrvata i Srba (Zagreb: Tisak dioničke tiskare, 1906), 27.

[22] Katarina Novaković, Istraživanje narodnih tekstilnih rukotvorina kod Srba krajem 19. i početkom 20. veka (magistarski rad) (Beograd, 2003), 66.

[23] Jelica Belović-Bernadžikovska, Jugoslovenski narodni vezovi (Novi Sad: P-C-K, 1933), 8.

[24] Jelica Belović Bernadžikovska, Srpski narodni vez i tekstilna ornamentika (Novi Sad: Matica srpska, 1907), 2.

[25] Ibid, 81.

[26] Ibid, 51.

[27] Jelica Belović Bernadžikovska, Vezilačka umjetnost u Hrvata i Srba (Zagreb: Tisak dioničke tiskare, 1906), 39; „Zdrav sadržaj izvire iz umetnikovog temperamenta, a temperament je u čoveku iz naroda u skladu sa čitavim duhom i saznanjem narodnim, iz njega proističe“.

[28] Formulativna upotreba boja u narodnom pesništvu čini težim uočavanje njihove značenjske važnosti. Formulativnost je jedna od glavnih odlika usmenog narodnog stvaranja, koja mu omogućava trajanje i prenošenje. Ali formulativno raspoređivanje boja, iako se oslanja na iskustvo i znanje, često umanjuje njihovu semantičku pozadinu. Videti: Dejan Ajdačić, „Boje u narodnoj poeziji“, u Prilozi proučavanju folklora balkanskih Slovena (Beograd: Naučno društvo za slovenske umetnosti i kulture: Heleta, 2004), 160.

[29] Jelica Belović-Bernadzikovka, Mala vezilja, ur. Josip A. Kraljić (Pula: N.P., 1911), 9.

[30] Ibid.

[31] Jelica Belović Bernadžikovska, Vezilačka umjetnost u Hrvata i Srba (Zagreb: Tisak dioničke tiskare, 1906), 9.

[32] Jelica Belović-Bernadzikovka, Mala vezilja, ur. Josip A. Kraljić (Pula: N.P., 1911), 9.

[33] Biljana Dojčinović, „Živimo li mi samo u sadašnjosti?” O pokušaju stvaranja ženske kulturne zajednice u radu Jelice Belović Bernadžikovske, Knjiženstvo, časopis za studije književnosti, roda i kulture god. I, broj 1 (2011), http://www.knjizenstvo.rs/magazine.php?text=16 (preuzeto 21.11.2017).

[34] Jelica Belović Bernadžikovska, Srpski narodni vez i tekstilna ornamentika (Novi Sad: Matica srpska, 1907), II.

[35] Jelica Belović-Bernadžikovska, „Srpska maramica“, u Srpkinja, urednik Jelica Belović-Bernadžikovska i dr. (Sarajevo: Pijuković i drug, 1913), 104.

[36] Jelica Belović Bernadžikovska, Vezilačka umjetnost u Hrvata i Srba (Zagreb: Tisak dioničke tiskare, 1906), 34.

[37] Jelica Belović-Bernadzikovka, Mala vezilja, ur. Josip A. Kraljić (Pula: N.P., 1911), 9.

[38] Jelica Belović Bernadžikovska, Srpski narodni vez i tekstilna ornamentika (Novi Sad: Matica srpska, 1907), 56.

[39] Jelica Belović Bernadžikovska, Vezilačka umjetnost u Hrvata i Srba (Zagreb: Tisak dioničke tiskare, 1906), 9.

[40] Jelica Belović Bernadžikovska, Srpski narodni vez i tekstilna ornamentika (Novi Sad: Matica srpska, 1907), 167.

[41] Ibid, 23.

[42] Jelica Belović-Bernadžikovska, Jugoslovenski narodni vezovi (Novi Sad: P-C-K, 1933), 10.

[43] Jelica Belović Bernadžikovska, Vezilačka umjetnost u Hrvata i Srba (Zagreb: Tisak dioničke tiskare, 1906), 12.

[44] Jelica Belović-Bernadzikovka, Mala vezilja, ur. Josip A. Kraljić (Pula: N.P., 1911), 7.

[45] Snežana Samardžija, Od kazivanja do zbirke narodnih priča (Banja Luka: Književna zadruga, 2006), 377; Jelica Belović se i sama bavila sakupljanjem narodnih priča, koje je dalje prerađivala. Snežana Samardžija uočava da su te priče „od zapisa narodne priče i napisane 'umetničke bajke' podjednako udaljene“.

[46] Dušan Jelkić, Četrdeset godina književnog rada Jelice Belović-Bernadžikovske (Sarajevo: N.P., 1925), 15.

[47] Jelica Belović Bernadžikovska, Srpski narodni vez i tekstilna ornamentika (Novi Sad: Matica srpska, 1907), 24.

[48] Jelica Belović Bernadžikovska, Vezilačka umjetnost u Hrvata i Srba (Zagreb: Tisak dioničke tiskare, 1906), 50.

[49] Dušan Jelkić, Četrdeset godina književnog rada Jelice Belović-Bernadžikovske (Sarajevo: N.P., 1925), 28; „U njezinoj biografiji dignuto je mnogo našeg jugoslavenskog ženskog života iz tužne nekristalizovane stvarnosti i društvenog haosa, i iznesen je pred nas kao jedno veliko ogledalo, dato nam, da se zagledamo u njega, da se zamislimo nad njim, nad nama samim.“

Literatura:

Ajdačić, Dejan. „Boje u narodnoj poeziji“. U Prilozi proučavanju folklora balkanskih Slovena. 158–195. Beograd: Naučno društvo za slovenske umetnosti i kulture: Heleta, 2004.

Belović Bernadžikovska, Jelica. Kako bi valjalo instalirati naše narodne umjetnine iz ženske ruke u izložbama.

Belović-Bernadzikowska, Jelica. O renesansi naše veziljačke umjetnosti. Trst: Tršćanski Lloyd. 1905.

Belović Bernadžikovska, Jelica. Vezilačka umjetnost u Hrvata i Srba. Zagreb: Tisak dioničke tiskare, 1906.

Belović Bernadžikovska, Jelica. Srpski narodni vez i tekstilna ornamentika. Novi Sad: Matica srpska, 1907.

Belović-Bernadzikovska, Jelica. Mala vezilja. Urednik Josip A. Kraljić. Pula: N.P., 1911.

Belović-Bernadžikovska, Jelica. „Srpska maramica“. U Srpkinja. Urednik Jelica Belović-Bernadžikovska i dr., 103–115. Sarajevo: Pijuković i drug, 1913.

Belović-Bernadžikovska, Jelica. Jugoslovenski narodni vezovi. Novi Sad: P-C-K, 1933.

Dojčinović, Biljana. „O ženama i književnosti na početku veka“. Ženske studije. 11/12 (2000): 23–33. http://www.zenskestudie.edu.rs/izdavastvo/elektronska-izdanja/casopis-zenske-studije/zenske-studije-br-11-12.

Dojčinović, Biljana. „Živimo li mi samo u sadašnjosti? O pokušaju stvaranja ženske kulturne zajednice u radu Jelice Belović Bernadžikovske”. Knjiženstvo, časopis za studije književnosti, roda i kulture god. I, broj 1 (2011) http://www.knjizenstvo.rs/magazine.php?text=16 (preuzeto 21.11.2017).

Jelkić, Dušan. Četrdeset godina književnog rada Jelice Belović-Bernadžikovske. Sarajevo: N.P., 1925.

Karadžić Stefanović, Vuk. Srpske narodne pjesme. Knjiga prva. Sabrana dela Vuka Karadžića. Knjiga četvrta. Beograd: Prosveta, 1975.

Milošević Đorđević, Nada. Kazivati redom: prilozi proučavanju Vukove poetike usmenog stvaranja. Beograd: Rad, 2002.

Novaković, Katarina. Istraživanje narodnih tekstilnih rukotvorina kod Srba krajem 19. i početkom 20. veka (magistarski rad). Beograd, 2003.

Pandurević, Jelenka. „Rukotvorine – umotvorine – književnost: Pletenije smisla“. Filološke studije. god. XIII, broj 1 (2015)

Samardžija, Snežana. Od kazivanja do zbirke narodnih priča. Banja Luka: Književna zadruga, 2006.

Fileki, Irena. „Narodna umetnost – potreba za stvaranjem i doživljavanjem“. Glasnik Etnografskog muzeja, knj. 72 (2008): 115–127.

Jasmina KATINSKI
Institute for Literature and Arts
Belgrade

https://doi.org/10.18485/knjiz.2017.7.7.3
UDC: 746.3(491.11)
391.4(497.11)

Original scientific article

Jelica Belović Bernadžikovska on the “National Spirit”

The ethnographic work of Jelica Belović Bernadzikowska, aimed at the development and classification of ornaments and embroidery techniques, was marked by the strong positioning of folk textile art in the context of South Slavic folklore. This scientific approach is characterized by ideas on the individuality of South Slavic embroidery, specific national spirit that permeates this kind of creative art and distinct intertwining of different types of art, especially poetry and textile ornamentation. By observing national embroidery in the context of larger folklore heritage, the author points to the significance of the creative process as a compound of tradition and individual talent, as well as its complex nature. The notion of national embroidery as the materialization of the national thoughts, feelings and traditions has contributed to the fact that the study of Jelica Belović Bernadzikowska represents a veritable treasure trove of short forms of folklore, passages, beliefs and other echoes of national spirit.

Ključne reči:

Jelica Belović Bernadzikowska, embroidery, embroiderer, textile, national tradition

 

Na početak stranice