Navigacija

Ana Kolarić
Filološki fakultet
Univerzitet u Beogradu

Ženska čitanka – šta (ni)je priručnik za nastavu književnosti?

Ženska čitanka / Vera Kopicl. – Novi Sad: Akademska knjiga, SŠ „Svetozar Miletić“, 2013 – ISBN 978-86-6263-043-8

 

„Akademska knjiga“ iz Novog Sada, u saradnji sa srednjom školom „Svetozar Miletić“, objavila je knjigu Ženska čitanka, koju je priredila Vera Kopicl, profesorka srpskog jezika i književnosti u pomenutoj srednjoj školi i osnivačica i programska urednica Međunarodnog video festivala VideoMedeja. Ženska čitanka nastala je kao rezultat rada u okviru projekta koji je pokrenula Nemačka organizacija za tehničku saradnju GIZ (Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit [GIZ] GmbH), a njeno objavljivanje podržala je organizacija „Deutsche Zusammenarbeit“.[2]

Struktura knjige delimično opravdava žanrovsko određenje iz njenog naslova: nalik čitankama za osnovne i srednje škole, i ova čitanka se sastoji od izbora iz književnih tekstova i izbora iz interpretativnih tekstova. Zatim, poštuje se hronološka organizacija tekstova kakva je zastupljena u čitankama za školu: književni tekstovi uvršteni u Žensku čitanku obuhvataju odlomke iz dela spisateljica srednjovekovne književnosti (Jefimija i Jelena Balšić), spisateljica iz perioda prosvetiteljstva (Eustahija Arsić), romantizma (Milica Stojadinović Srpkinja) i realizma (Draga Gavrilović), te modernističke (Danica Marković, Isidora Sekulić, Anđelija Lazarević) i savremene književne tekstove (proza: Svetlana Velmar Janković, Gordana Ćirjanić, Mirjana Novaković, Milica Mićić Dimovska; poezija i proza: Judita Šalgo, Radmila Lazić, Nina Živančević; poezija i drama: Vida Ognjenović, Biljana Srbljanović, Milena Marković). Pored dela osamnaest navedenih autorki, u Ženskoj čitanci se nalaze i pesme Desanke Maksimović, koje za razliku od dela ostalih književnica pobrojanih u uvodniku Vere Kopicl nisu smeštene u određeni istorijski period. Književnim tekstovima pojedinačnih autorki prethodi kratka biobibliografska odrednica, kojom se upućuje na osnovne podatke o životu i delu autorke, kao i na internet stranice na kojima se može dobiti više informacija.[3] Izbor iz dela svake autorke propraćen je jednim tumačenjem (u pitanju su odlomci iz raznovrsnih, najčešće kritičkih, tekstova), kao i nevelikim spiskom preporučene sekundarne literature. Treba skrenuti pažnju na činjenicu da su svi kritički tekstovi preuzeti iz drugih, ranije objavljenih, publikacija.

U uvodniku od svega jedne i po strane, Vera Kopicl navodi kriterijume prema kojima su birani kako (savremeni) književni tako i kritički tekstovi. Kada je reč o savremenim književnim tekstovima, izbor pesama, recimo, Nine Živančević opravdan je „ekskluzivnim iskustvom svetske umetničke scene“, dok se značaj drama Biljane Srbljanović ogleda u tome što su „svetski poznate“. Čini se, ipak, da književne nagrade predstavljaju najvažniji kriterijum, posebno one koje priređivačica smatra najprestižnijim, poput NIN-ove, Sterijine, Disove, te nagrade „Desanka Maksimović“. Uz to, dodaje se da su neke književnice same odabrale odlomke iz svojih dela za Žensku čitanku, ali i kritičke tekstove za koje su smatrale da nude najbolje tumačenje njihove poetike. Kritički tekstovi, koje u Ženskoj čitanci potpisuju isključivo žene, birani su „na osnovu doprinosa novim i drugačijim čitanjima, ali takođe i kao slika mogućih pristupa umetničkom delu, od biografskog, autopoetičkog i fenomenološkog do komparativnog i strukturalnog“.[4]

O pretpostavljenoj čitalačkoj publici Ženske čitanke saznajemo iz nevelikog pogovora Vesne Jarić, u kom se tvrdi da je u pitanju „omaž ženskom književnom stvaralaštvu sačinjen u edukativne svrhe, za đake srednjih škola“.[5] Na pitanje o čitalačkoj publici nadovezuje se i pitanje o funkciji jedne ovakve knjige u obrazovnom sistemu. Odgovor na to pitanje nalazimo u „Uvodniku“ Vere Kopicl: „[Ženska čitanka] može da se koristi kao priručnik ili dopuna postojećim udžbenicima, u zakonski dozvoljenom obimu od 30 odsto mogućih promena individualnih planova rada“.[6] Drugim rečima, profesori srpskog jezika i književnosti mogu da u unapred propisane nastavne programe unesu pojedine književne tekstove autorki iz Ženske čitanke, razume se, u propisanom obimu.

Nakon pažljivijeg čitanja ove – nesumnjivo s dobrom namerom sačinjene – knjige, javlja se nekoliko pitanja i problema. Prvo, pitanje žanra: da li je u pitanju priručnik ili hrestomatija (inače relativno dostupnih) književnih i kritičkih tekstova? Drugo, kome je knjiga namenjena: đacima i/ili profesorima? Treće, da li je knjiga namenjena svim srednjim školama u Srbiji ili samo srednjim ekonomskim školama koje su učestvovale u GIZ VET projektu? Ova pitanja ukazuju na probleme koji se prevashodno tiču (ne)jasnog koncepta knjige i, posledično, njegove manjkave realizacije. U tom svetlu, izbor književnih tekstova pokazuje se kao sekundaran problem, jer je kao i svaka druga selekcija zasnovan na subjektivnom sudu, koji se legitimiše manje ili više opravdanim kriterijumima. Preciznije rečeno, okvir za tumačenje književnih dela i sama tumačenja važniji su za nastavu književnosti od izbora književnih tekstova koji se tumače.

U „Uvodniku“ Ženske čitanke ističe se da je u pitanju priručnik. Međutim, ako je to tačno, onda tom priručniku nedostaje jasan teorijski/kritički/pedagoški okvir unutar kog bi se definisali pojmovi poput pola/roda, ženske književnosti odnosno pisma, feminističke (književne) kritike, ginokritike, kanona itd., a potom objasnila njihova uloga i značaj u nastavi književnosti. Većina navedenih pojmova pominje se u kritičkim tekstovima u Ženskoj čitanci. No, žanrovska raznovrsnost ovih tekstova (od naučnih tekstova (pre)opterećenih teorijskim aparatom, pisanih za naučne časopise i namenjenih relativno malobrojnoj stručnoj čitalačkoj publici, preko jasnih, preglednih tekstova o pojedinim autorkama i prikaza pojedinih knjiga iz dnevnih novina, do intervjua i autopoetičkih iskaza) ne obećava sistematično i jednostavno objašnjene pojmove, niti ukazuje na njihovu spregu sa nastavom književnosti.

Kada imamo u vidu da feministička kritika i teorija, kao i teorije roda, nisu deo (zvaničnog) kurikuluma dodiplomskih studija iz srpskog jezika i književnosti, to jest, da ne postoje kursevi pod nazivom „Feminizam i književnost“ ili, pak, „Rod i književnost“ na navedenim osnovnim studijama, postavlja se pitanje na osnovu kojih znanja profesori u srednjim školama mogu smisleno da koriste Žensku čitanku.[7] To pitanje postaje još kompleksnije kada je reč o đacima.[8]

Nameće se jednostavno pitanje: zašto teoretičarke i književne kritičarke nisu pozvane da namenski napišu tekstove o izabranim književnicama, i to tako da se ti tekstovi obraćaju profesorima i đacima srednjih škola (to jest, da pruže istorijski kontekst, primeren teorijski aparat, metodologiju itd.)? Takva čitanka mogla bi da bude istinski subverzivna u kontekstu domaćeg obrazovanja jer bi nasuprot većini postojećih udžbenika uzela u obzir činjenicu da učionice i škole čine stvarne osobe sa stvarnim potrebama i problemima na koje književnost, odnosno tumačenje književnih dela, ponekad može da dā odgovor ili, makar, ponudi utehu. Konačno, takva čitanka bi otvorila prostor da akademske radnice svoja znanja o književnosti koje pišu žene (svesno) usmere tamo gde ona najviše nedostaju: ka učionici.


[1] Ovaj rad je nastao u okviru projekta br. 178029 Ministarstva za prosvetu, nauku i tehnološki razvoj Republike Srbije, Knjiženstvo, teorija i istorija ženske književnosti na srpskom jeziku do 1915. godine.

[2] Među osnovnim aktivnostima GIZ-a u Srbiji nalaze se „Transformacija sukoba i jačanje mladih“ i „Projekat stručnog obrazovanja“, i to u oblasti ekonomije (http://www.dobrodosliunemacku.org/partneri/giz.html). U pogovoru za Žensku čitanku, koji je napisala Vesna Jarić, učesnica GIZ VET projekta, ističe se da je ova knjiga pre svega rezultat pokušaja da se kroz seminare i radionice sa nastavnicima/profesorima tema rodne ravnopravnosti učini „bliskom, zanimljivom i primenljivom za naš obrazovni sistem i školski kadar zaposlen u srednjim ekonomskim školama u Srbiji“. – Vesna Jarić, „Ženska čitanka – jedan mogući put ka rodno ravnopravnom društvu“ : 261.

[3] Među internet stranicama navode se www.knjizenstvo.rs, www.rastko.rs, www.sr.wikipedia.org itd.

[4] Vera Kopicl, „Uvodnik“: 10.

[5] Vesna Jarić, „Ženska čitanka – jedan mogući put ka rodno ravnopravnom društvu“: 262. Pogovor obuhvata tri stranice: 261–263.

[6] Vera Kopicl, „Uvodnik“: 9.

[7] Iz teksta Vesne Jarić jasno je da je jedan broj nastavnika srednjih ekonomskih škola učestvovao u nizu seminara i radionica na temu rodne ravnopravnosti, te bismo mogli pretpostaviti da bi ti nastavnici srpskog jezika i književnosti lakše izašli na kraj sa kritičkim tekstovima u Ženskoj čitanci. Međutim, da li je cilj ove knjige da je koristi svega nekoliko nastavnika iz ukupno 32 škole koje su učestvovale u projektu? Tiraž od 1000 primerka ne ide u prilog toj tezi.

[8] Jedan broj kritičkih tekstova uvrštenih u Žensku čitanku biće jasan upućenim čitateljima koji su savladali savremene književne teorije najčešće podvedene pod kišobranski termin – poststrukturalizam. Međutim, sva je prilika da đaci srednjih škola nisu među njima. Jednako je moguće da ni njihovi profesori nisu do kraja upoznati sa takvim (i sličnim) teorijskim aparatom jer, kako je već rečeno, ta znanja nisu deo njihovog obaveznog programa na osnovim studijama.

Ana Kolarić
Faculty of Philology
University of Belgrade

Towards a Better Textbook of Women’s Writing

Ženska čitanka / Vera Kopicl. – Novi Sad: Akademska knjiga, SŠ „Svetozar Miletić“, 2013 – ISBN 978-86-6263-043-8

 

Na početak stranice